Cechą charakterystyczną współpracy na rzecz rozwoju jest łączenie działań prorozwojowych ze wspieraniem procesów demokratyzacyjnych. Wynika to z przekonania, że długofalowy rozwój krajów o niższych wskaźnikach rozwoju nie jest możliwy bez znaczącej poprawy funkcjonowania instytucji państwa, respektowania standardów demokratycznych czy poszanowania praw człowieka. Kraje świadczące pomoc rozwojową angażują się w promowanie zasad demokracji jako porządku lepiej zaspokajającego ludzkie potrzeby w sferze socjalnej, kulturalnej i gospodarczej oraz sprzyjającego zrównoważonemu wzrostowi gospodarczemu. Szerzenie demokracji nie służy narzucaniu własnych idei czy interesów, lecz ochronie ludzi przed nadużyciami władzy i pozostawieniu obywatelom prawa do samodzielnego decydowania o własnym losie.

Wspieranie demokracji to także umacnianie społeczeństwa obywatelskiego i jego niezależnych instytucji, monitorowanie i ocena sytuacji pod kątem przestrzegania praw człowieka oraz podstawowych wolności obywatelskich. To dbałość o prawidłowe i przejrzyste procedury wyborcze, o jawność życia publicznego, o wolne i niezależne media, swobodę zrzeszania się i wyrażania opinii. Fundacja Freedom House corocznie przygotowuje raport o stanie demokracji i wolności we wszystkich państwach świata. Raport jest wynikiem obserwacji zmian w zakresie poszanowania i ochrony przez władze państwowe praw politycznych i wolności obywatelskich. Ważną rolę w szerzeniu demokracji odgrywają organizacje międzynarodowe i regionalne, takie jak Unia Europejska, Rada Europy, OBWE, ONZ i jej agendy.

Polska jako członek tych organizacji aktywnie włącza się w działania na rzecz przestrzegania zasad demokratycznych oraz szacunku dla podstawowych praw i wolności. Zgłasza też na forum międzynarodowym własne inicjatywy:

• Wspólnota Demokracji (Community of Democracies) – koalicja ponad stu państw, której głównym celem jest promowanie demokratycznych zasad oraz wzmacnianie demokratycznych norm i instytucji na świecie. Zawiązała się podczas międzynarodowej konferencji w Warszawie w 2000 r. Jej pomysłodawcami i inicjatorami byli polski minister spraw zagranicznych prof. Bronisław Geremek oraz sekretarz stanu USA Madeleine Albright. Na konferencji inaugurującej obchody dziesięciolecia Wspólnoty Demokracji 2–3 lipca 2010 r. w Krakowie sekretarz stanu USA Hillary Clinton podkreślała wagę społeczeństwa obywatelskiego dla rozwoju demokracji i ogłosiła powstanie funduszu wspierającego organizacje pozarządowe, na który administracja Baracka Obamy przeznaczy 2 mln dolarów.

• Międzynarodowa konferencja donatorów „Solidarność z Białorusią” zwołana z inicjatywy Polski 2 lutego 2011 r. w Warszawie stała się ważnym elementem formowania polityki wobec Białorusi po grudniowych wydarzeniach w Mińsku, kiedy to białoruskie władze użyły siły do stłumienia protestów powyborczych i zatrzymały setki przedstawicieli opozycji demokratycznej, potwierdzając tym samym ignorowanie w tym kraju podstawowych wartości europejskich. Polska była pomysłodawcą uzupełnienia dyskusji o polityce wobec Białorusi finansowymi zobowiązaniami na rzecz białoruskiego społeczeństwa obywatelskiego (zadeklarowano 87 mln euro). Debata przedstawicieli 36 państw oraz organizacji pozarządowych i białoruskich środowisk demokratycznych koncentrowała się wokół długofalowego programu obrony praw człowieka i swobód obywatelskich na Białorusi.

Znaczna część projektów realizowanych w ramach polskiej współpracy na rzecz rozwoju dowodzi zaangażowania Polski w promocję demokracji oraz wspieranie społeczeństwa obywatelskiego. Wykorzystując polskie doświadczenia skutecznej transformacji ustrojowej, koncentrują się one na eksperckiej pomocy w budowaniu samorządności lokalnej oraz zwiększaniu efektywności administracji publicznej (kształcenie młodych demokratów z państw w okresie transformacji, staże parlamentarne, pomoc we wdrażaniu reform systemowych). Projekty te realizowane są zarówno przez jednostki administracji centralnej i samorządowej, jak i przez organizacje pozarządowe, instytuty badawczo-rozwojowe, polskie przedstawicielstwa dyplomatyczne. Dzielimy się naszymi doświadczeniami zarówno z krajami sąsiedzkimi (Ukraina, Białoruś), jak i z tymi odległymi geograficznie i kulturowo (Afganistan, Irak, kraje Azji Środkowej).

A oto przykładowe projekty zrealizowane w roku 2009:

Ukraina – wsparcie samorządów wiejskich w toku reformy samorządowo-terytorialnej, pomoc we wdrażaniu polityki migracyjnej, współpraca policji w zapewnianiu bezpieczeństwa imprez masowych, wspieranie procesów dostosowawczych do standardów UE, pomoc w negocjacjach stowarzyszeniowych;

Białoruś – wspieranie niezależnych organizacji pozarządowych, stowarzyszeń małego biznesu, dostęp do obiektywnej informacji (TV Belsat, Radio Racja, biblioteka internetowa);

Mołdowa – szkolenie urzędników administracji publicznej w zarządzaniu migracjami, w zwalczaniu handlu ludźmi, profesjonalizacja rolniczych służb doradczych;

Bałkany Zachodnie – szkolenie w zakresie programowania i wykorzystywania środków budżetowych UE;

Gruzja – opracowanie modelu sektora leśnictwa, aktywizacja społeczności lokalnych wokół agroturystyki i innych form małego biznesu, integracja społeczna uchodźców;

Tadżykistan – wdrożenie informatycznego systemu gromadzenia i przetwarzania danych geograficznych na użytek służb geodezyjnych
i architektonicznych;

Irak – reforma systemu więziennictwa i wymiaru sprawiedliwości;

Autonomia Palestyńska – szkolenie służb granicznych;

Afganistan – szkolenia zawodowe policji, urzędników, nauczycieli, dziennikarzy, służb medycznych, działania na rzecz awansu społecznego kobiet (aktywizacja zawodowa, programy prozdrowotne, równe szanse edukacyjne dla dziewcząt i chłopców), tworzenie zrębów opieki socjalnej (kursy dla osób niepełnosprawnych, integracja społeczna wdów, osób niepełnosprawnych i pochodzących ze środowisk podwyższonego ryzyka).