Zgodnie z zapisami Konwencji dotyczącej statusu uchodźców z 1951 r. uchodźcą jest osoba, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, albo która nie ma żadnego obywatelstwa i znajdując się na skutek podobnych zdarzeń poza państwem swojego dawnego stałego zamieszkania, nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa.

Uchodźcy w Polsce

W Polsce obowiązuje ustawa z 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którą cudzoziemcowi nadaje się status uchodźcy, jeżeli na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem w kraju pochodzenia z powodu rasy, religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej nie może lub nie chce korzystać z ochrony tego kraju.

21 grudnia 2007 r. Polska dołączyła do strefy Schengen, dzięki czemu na jej terytorium wprowadzono ujednolicone, zgodne z unijnymi, zasady wjazdu i krótkoterminowego pobytu. Większość cudzoziemców ubiegających się o nadanie im statusu uchodźcy korzysta w czasie trwania postępowania z pomocy podlegającego MSWiA Urzędu ds. Cudzoziemców, który zapewnienia im zakwaterowanie oraz niezbędną pomoc socjalną i medyczną (w 2009 r. Urząd przeznaczył na ten cel ponad 30 mln PLN). Urząd współpracuje z Międzynarodową Organizacją do Spraw Migracji w zakresie realizacji programu dobrowolnych powrotów i realizuje wiele projektów pomocowych na rzecz osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy w Polsce.

Jeśli warunki niezbędne do uznania za uchodźcę nie są spełnione, rozpatrywana jest możliwość przyznania ochrony uzupełniającej albo zgody na pobyt tolerowany.

W 2009 r. liczba osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy w Polsce wyniosła 10 590 i w porównaniu z rokiem 2008 wzrosła o ponad 24%. Większość z nich stanowili obywatele Rosji (54%), głównie z Republiki Czeczeńskiej, oraz obywatele Gruzji (40%).

Polska pomoc dla uchodźców w świecie

W ramach pomocy wielostronnej Polska dokonuje wpłat do budżetów organizacji międzynarodowych podejmujących działania na rzecz uchodźców, np.:

• na rzecz Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji (IOM) MSWiA przekazało w 2009 r. składkę członkowską w wysokości 207,5 tys. CHF oraz dobrowolną wpłatę 35 tys. EUR na realizację projektów skierowanych do przesiedleńców wewnętrznych iuchodźców czeczeńskich w Gruzji; w 2008 r. MSZ wpłaciło 150 tys. USD do budżetu ogólnego organizacji, a MSWiA przekazało 40 tys. EUR z przeznaczeniem na działania prowadzone przez biuro IOM w Gruzji na rzecz przesiedleńców znajdujących się w Tbilisi;
• na rzecz Międzynarodowego Ośrodka ds. Rozwoju Polityki Migracyjnej (ICMPD) Polska przekazała w 2009 r. składkę członkowską w wysokości ponad 24 tys. EUR oraz dwieskładki dobrowolne: na rozwój, wdrożenie i utrzymanie interaktywnej mapy wschodnich szlaków migracyjnych w ramach instrumentu „i-Map" (30 tys. EUR) oraz na projekt Enhancing Return to Georgia Operationally (4 tys. EUR);
• reagując na apel Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie (UNRWA), MSZ przekazało w 2009 r. ponad 1 mln PLN na pomoc poszkodowanym mieszkańcom Autonomii Palestyńskiej; w 2008 r. Polska przekazała UNRWA 150 tys. USD ze środków MSZ z przeznaczeniem na Special Hardship Case Programme, który obejmuje opieką uchodźców żyjących w szczególnie trudnych warunkach w Strefie Gazy i w Libanie;
• w 2009 r. w następstwie konfliktu w Dolinie Swat w północnym Pakistanie około 700 tys. osób zmuszonych było opuścić swoje domy. MSZ przekazało ponad 1,3 mln PLN na konto Międzynarodowego Czerwonego Krzyża (ICRC) z przeznaczeniem na pomoc dla uchodźców wewnętrznych (International Displaced Persons, IDP's);
• w 2008 r. MSZ za pośrednictwem Ambasady RP w Nairobi przekazało Kenijskiemu Czerwonemu Krzyżowi ponad 100 tys. PLN na budowę tymczasowych schronień dla przesiedleńców wewnętrznych;
• w 2008 r. na rzecz Biura Wysokiego Komisarza NZ ds. Uchodźców (UNHCR) Polska dokonała wpłaty 100 tys. USD na wdrożenie programu na rzecz uchodźców burundyjskich w Tanzanii. Przekazała też 750 tys. PLN na działania UNHCR w ramach apelu „Irak 2008" (pomoc dla osób przesiedlonych wewnątrz kraju oraz uchodźców) oraz 250 tys. PLN z przeznaczeniem na pomoc humanitarną dla przebywającej w Gruzji ludności narodowości czeczeńskiej.

Polska udziela także pomocy dwustronnej w formie projektów realizowanych na rzecz uchodźców przez przedstawicielstwa dyplomatyczne, jednostki administracji centralnej i organizacje pozarządowe, np.:

• w 2008 i 2009 r. Ambasada RP w Bangkoku realizowała projekty na rzecz uchodźców birmańskich przebywających w obozach dla uchodźców w Tajlandii, a Ambasada RP w Tbilisi - projekt integracji społecznej uchodźców czeczeńskich przebywających w gruzińskim Wąwozie Pankiskim; w 2009 r. Ambasada RP w Damaszku realizowała projekt na rzecz irackich uchodźców w Syrii;
• w latach 2009 i 2010 Stowarzyszenie Solidarności Globalnej realizowało w Gruzji program podnoszenia kwalifikacji zawodowych uchodźców wewnętrznych w celu zwiększenia ich szans na lokalnym rynku pracy;
• w 2009 r. MSWiA zorganizowało warsztaty terapeutyczno-rekreacyjne dla dzieci z rodzin wewnętrznie przesiedlonych z Armenii i Azerbejdżanu w celu wsparcia procesu ich reintegracji społecznej;
• w 2008 r. w Afganistanie Polski Zespół Ekspertów w PRT Ghazni zbudował 30 studni w obozie dla uchodźców na obrzeżach miasta Ghazni, co wpłynęło na poprawę jakości życia ponad sześciu tysięcy uchodźców.